Beth sydd wedi ei ddatganoli?

Datganoli pŵer deddfwriaethol

Mae cymhwysedd deddfwriaethol Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi’u nodi yn y Government of Wales Act 2006 (GOWA 2006). Mewn perthynas â llywodraeth leol, mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn pasio deddfau mewn perthynas â’r pynciau canlynol:

  • Cyfansoddiad, strwythur ac ardaloedd awdurdodau lleol
  • Trefniadau etholiadol ar gyfer awdurdodau lleol
  • Pwerau a dyletswyddau awdurdodau lleol a’u haelodau a’u swyddogion
  • Cyllid llywodraeth leol

Nid yw 'llywodraeth leol' yn cynnwys Comisiynwyr Heddlu a Throseddu.

Fodd bynnag, mae materion penodol wedi’u heithrio o gymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad, sef:

  • Etholfraint llywodraeth leol
  • Cofrestru a gweinyddu etholiadol
  • Cofrestru genedigaethau, priodasau, partneriaethau sifil a marwolaethau
  • Trwyddedu gwerthiant a chyflenwad alcohol, darparu adloniant a lluniaeth hwyr gyda’r nos
  • Gorchmynion ymddygiad gwrthgymdeithasol
  • Pridiannau Tir Lleol, ac eithrio ffioedd
  • Masnachu ar y Sul
  • Darparu cyngor a chymorth tramor gan awdurdodau lleol ynghylch cynnal yno weithgareddau llywodraeth leol

Rhwng 2007 a 2011, gallai’r Cynulliad Cenedlaethol ddeddfu trwy Fesur os oedd y pŵer penodol i ddeddfu ar bwnc wedi’i drosglwyddo trwy orchymyn y Cyfrin Gyngor wedi’i wneud o dan GOWA 2006 (sef gorchmynion cymhwysedd deddfwriaethol neu 'GCD'). Gwnaed dau Fesur y Cynulliad yn ymwneud â llywodraeth leol ac maent yn dal mewn grym; Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2009 a Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2011.

Yn ogystal â’r Deddfau Seneddol sy’n gwneud darpariaeth yn ymwneud â strwythur llywodraeth leol yng Nghymru, mae nifer o Ddeddfau sy’n gosod dyletswyddau neu’n rhoi swyddogaethau i awdurdodau lleol. Hefyd, mae pwerau i wneud gorchmynion, rheolau a rheoliadau’n ymwneud â llywodraeth leol o dan y deddfiadau hyn, Mae materion penodol yn aml yn cael eu gadael i’w rhagnodi trwy orchymyn neu reoliadau.

Datganoli pŵer gweithredol

Darparodd y Government of Wales Act 1998 (GOWA 1998) ar gyfer trosglwyddo swyddogaethau oddi wrth Weinidogion Llywodraeth y DU i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. O dan GOWA 2006, trosglwyddwyd y swyddogaethau hynny oddi wrth Gynulliad Cenedlaethol Cymru i Weinidogion Cymru. Bellach, mae Gweinidogion Cymru’n gweithredu mwyafrif y pwerau gweithredol ac is-ddeddfwriaeth mewn perthynas â llywodraeth leol pa un a yw’r pwerau hynny wedi trosglwyddo trwy Ddeddf y Cynulliad neu Ddeddf Senedd y DU.

O ganlyniad i drosglwyddo swyddogaethau, dylid darllen statudau a ddeddfwyd cyn cychwyn GOWA 2006 (ym mis Mai 2007) gyda gofal. Gan amlaf , ond nid bob tro, bydd cyfeiriadau at 'yr Ysgrifennydd Gwladol' bellach yn golygu 'Gweinidogion Cymru' pan gânt eu defnyddio mewn perthynas â Chymru. Pan drosglwyddwyd swyddogaethau yn unswydd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru mewn Deddfau Senedd y DU rhwng 1999 a 2007, dylid darllen y swyddogaethau hynny hefyd fel rhai y gellid eu gweithredu gan 'Weinidogion Cymru'.

Nid oes unrhyw erthyglau am y pwnc hwn