Beth sydd wedi ei ddatganoli?

Mae gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru gymhwysedd deddfwriaethol mewn perthynas ag 'henebion ac adeiladau hanesyddol'. Mae'r cymhwysedd deddwriaethol yn cynnwys “gweddillion archaeolegol, henebion, adeiladau a safleoedd o ddiddordeb hanesyddol neu archaeolegol a llongddrylliadau hanesyddol”.   

Mae 'henebion' yn golygu henebion o ddiddordeb hanesyddol, pensaernïol, traddodiadol, artistig neu archaeolegol. Gall henebion o'r fath gynnwys adeiladau, adeileddau, gweithfeydd neu gloddfeydd (neu weddillion pethau o'r fath) a gweddillion cerbydau, llongau, awyrennau neu strwythurau symudol eraill.

Mae’r cymhwysedd deddfwriaethol hwn yn ddarostynedig i'r eithriadau cyffredinol yn Rhan 1 o Atodlen 7 i'r Government of Wales Act 2006, a’r mwyaf perthnasol ohonynt yw'r eithriad sy'n ymwneud â threftadaeth rheilffyrdd.

Mae craidd y gyfraith yn y maes hwn i'w ganfod mewn deddfwriaeth sylfaenol (neu 'statudau') a wneir naill ai gan Senedd y DU neu'r Cynulliad Cenedlaethol.

Y prif Ddeddfau sy'n gymwys i'r amgylchedd hanesyddol yng Nghymru ar hyn o bryd yw:

Mae'r Deddfau hyn yn rhoi pwerau eang i Weinidogion Cymru ddynodi henebion o bwysigrwydd cenedlaethol, ardaloedd o bwysigrwydd archaeolegol ac adeiladau o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig. Mae'r Deddfau hefyd yn rhoi pwerau i awdurdodau lleol ddynodi ardaloedd o bwysigrwydd archaeolegol ac ardaloedd cadwraeth. Effaith dynodiad yw gosod rheolaethau ar waith a allai effeithio ar yr ardal neu’r peth dynodedig a rhoi pwerau amrywiol i Weinidogion Cymru ac awdurdodau lleol er mwyn gallu eu diogelu.

Mae’r Protection of Wrecks Act 1973 yn rhoi pwerau tebyg i Weinidogion Cymru allu dynodi ardaloedd o gwmpas safleoedd llongddrylliadau hanesyddol yn y môr oddi ar arfordir Cymru.

Mae yna lawer iawn o is-ddeddfwriaeth a wnaed o dan y Deddfau (megis gorchmynion, rheoliadau a chynlluniau). Cyn datganoli grym i'r Cynulliad Cenedlaethol ym 1999, roedd is-ddeddfwriaeth yn cael ei gwneud naill ai ar gyfer Cymru a Lloegr neu ar wahân ar gyfer Cymru gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae nifer o'r offerynnau hyn a wnaed cyn datganoli yn parhau mewn grym. Trosglwyddwyd swyddogaethau Ysgrifennydd Gwladol Cymru i Gynulliad Cenedlaethol Cymru ym 1999 (S.I. 1999/672) ac roedd hyn yn cynnwys nifer o swyddogaethau i wneud is-ddeddfwriaeth yn y statudau hynny a oedd yn bodoli bryd hynny. O hynny ymlaen, fe wnaeth y Cynulliad Cenedlaethol arfer y pwerau a drosglwyddwyd iddo i wneud is-ddeddfwriaeth i Gymru tan 2007 pan drosglwyddwyd y pwerau i wneud is-ddeddfwriaeth i Weinidogion Cymru wrth i’r Government of Wales Act 2006 ddod i rym.

Yn ychwanegol at y Deddfau a’r is-ddeddfwriaeth hyn, mae yna gyngor a chanllawiau polisi mewn perthynas â'r amgylchedd hanesyddol. Mae hyn yn cynnwys Cylchlythyrau'r Swyddfa Gymreig cyn datganoli a chanllawiau Llywodraeth Cymru ar ôl datganoli. Dyma’r prif ddogfennau:

Yn ogystal â deddfwriaeth a chanllawiau domestig mae'r Confensiynau canlynol:

  • European Convention for the Protection of the Architectural Heritage - 3 Hydref 1985 a'i diwygio Ionawr 16 1992
  • European Landscape Convention - 20 Hydref 2000
  • Word Heritage Convention 1972

Mae Llywodraeth Cymru wedi awgrymu y dylid newid y gyfraith yn y maes hwn.

Nid oes unrhyw erthyglau am y pwnc hwn