Beth sydd wedi ei ddatganoli?

Gwnaeth Wales Act 2017 ddisodli'r hen fodel o gymhwysedd deddfwriaethol (nad oedd mater o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad odano oni bai ei fod wedi'i gynnwys yn Atodlen 7 i Wales Act 2006) gan y model cadw pwerau. O dan y model cadw pwerau, mae popeth wedi'i ddatganoli i'r Cynulliad oni bai ei fod wedi'i gadw'n ôl yn benodol (oherwydd ei fod yn ymwneud â mater a osodwyd yn Atodlen 7A neu'n torri unrhyw un o'r cyfyngiadau cyffredinol yn Atodlen 7B).

O dan y model cadw pwerau newydd, nid yw'r materion canlynol o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad:

  • darlledu a chyfryngau eraill 
  • y Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig
  • hawliau benthyg i'r cyhoedd
  • indemniadau'r llywodraeth ar gyfer gwrthrychau ar fenthyg
  • taliadau i Gyllid a Thollau Ei Mawrhydi mewn perthynas ag eiddo a dderbyniwyd i dalu treth a gwaredu eiddo o'r fath 
  • diogelwch meysydd chwaraeon


Mae pob mater arall o fewn cymhwysedd y Cynulliad. Yn unol â hynny, mae gan y Cynulliad gymhwysedd deddfwriaethol o hyd mewn perthynas â ‘henebion hynafol ac adeiladau hanesyddol’. Mae’r cymhwysedd deddfwriaethol hwn yn cynnwys “gweddillion archaeolegol, henebion hynafol, adeiladau a lleoedd o ddiddordeb hanesyddol neu archaeolegol, a llongddrylliadau hanesyddol”.

Fe all 'henebion hynafol' fod yn henebion hynny sydd o ddiddordeb hanesyddol, pensaernïol, traddodiadol, artistig neu archaeolegol. Gallant gynnwys adeiladau, adeileddau, gweithfeydd neu gloddiadau (neu weddillion pethau o'r fath), cerbydau, cychod neu longau, awyrennau, neu adeileddau symudol eraill (neu eu gweddillion) neu unrhyw beth, neu grŵp o bethau sydd yn dystiolaeth o weithgarwch dynol yn y gorffennol).  

Mae craidd y gyfraith yn y maes hwn i'w weld mewn deddfwriaeth sylfaenol (neu ‘statudau’) a wnaed naill ai gan Senedd y DU neu'r Cynulliad Cenedlaethol.

Y prif Ddeddfau sy'n berthnasol mewn perthynas â'r amgylchedd hanesyddol yng Nghymru ar hyn o bryd yw fel a ganlyn:

  • Ancient Monuments and Archaeological Areas Act 1979 
  • Planning (Listed Buildings and Conservation Areas) Act 1990 
  • Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016

Mae'r Deddfau hyn yn rhoi pwerau sylweddol i Weinidogion Cymru ddynodi henebion sydd o bwysigrwydd cenedlaethol, ardaloedd o bwysigrwydd archaeolegol, ac adeiladau o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig. Mae'r Deddfau hefyd yn rhoi pwerau i awdurdodau lleol ddynodi ardaloedd o bwysigrwydd archaeolegol ac ardaloedd cadwraeth. Mae dynodiad yn rhoi rheolaethau ar waith a wneir i asedau neu ardaloedd hanesyddol dynodedig ac yn rhoi gwahanol bwerau i Weinidogion Cymru ac awdurdodau lleol er mwyn eu diogelu.

Mae Protection of Wrecks Act 1973 yn rhoi pwerau tebyg i Weinidogion Cymru ddynodi'r ardaloedd o gwmpas safleoedd llongddrylliadau hanesyddol yn y môr sy'n gyfagos â Chymru.

Gwnaed nifer fawr o is-deddfwriaethau o dan y Deddfau (megis gorchmynion, rheoliadau a chynlluniau). Cyn datganoli pŵer i'r Cynulliad Cenedlaethol ym 1999, gwnaed is-ddeddfwriaeth naill ai ar sail Cymru a Lloegr neu ar wahân i Gymru gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae nifer o'r offerynnau hyn o’r cyfnod cyn datganoli yn parhau mewn grym. Trosglwyddwyd swyddogaethau Ysgrifennydd Gwladol Cymru i Gynulliad Cenedlaethol Cymru ym 1999 (O.S. 1999/672) ac roedd hyn yn cynnwys nifer o'r swyddogaethau i wneud is-ddeddfwriaeth yn y statudau hynny a oedd yn bodoli ar yr adeg honno. O hynny ymlaen, cafodd y pwerau a drosglwyddwyd i wneud is-ddeddfwriaeth i Gymru eu gweithredu gan y Cynulliad Cenedlaethol tan 2007, pan drosglwyddwyd ymhellach y pwerau i wneud is-ddeddfwriaeth i Weinidogion Cymru wrth i Government of Wales Act 2006 ddod i rym.

Yn ogystal â'r Deddfau a'r is-ddeddfwriaeth, ceir polisi, cyngor ac arweiniad yn ymwneud â'r amgylchedd hanesyddol. Dyma’r prif ddogfennau:

  • Polisi Cynllunio Cymru 
  • Nodyn Cyngor Technegol 24: Yr Amgylchedd Hanesyddol 
  • Cofnodion Amgylchedd Hanesyddol yng Nghymru: Llunio a Defnyddio (canllawiau statudol)
  • Egwyddorion Cadwraeth ar gyfer Rheoli Amgylchedd Hanesyddol Cymru mewn Ffordd Gynaliadwy
  • Teitlau canllawiau arferion gorau a baratowyd gan Wasanaeth Amgylchedd Hanesyddol Llywodraeth Cymru (Cadw)

Yn ogystal â deddfwriaeth a chanllawiau domestig, ceir y confensiynau rhyngwladol canlynol:

  •  European Cultural Convention — 19 Rhagfyr 1954
  • European Convention on the Protection of the Archaeological Heritage (Diwygiedig) — 6 Mai 1969 a diwygiedig 16 Ionawr 1992
  • European Convention for the Protection of the Architectural Heritage — 3 Hydref 1985 a diwygiedig 16 Ionawr 1992
  • European Landscape Convention — 20 Hydref 2000 
  • Hague Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict 1954 a phrotocolau 1954 a 1999 
  • Convention on the Means of Prohibiting the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property 1970
  • Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage (World Heritage Convention) 1972
  • UNESCO Convention on the Protection of the Underwater Cultural Heritage 2001

Nid oes unrhyw erthyglau am y pwnc hwn