Anifeiliaid

Mae Llywodraeth Cymru yn gyfrifol am reoli a, lle bo’n bosibl, am ddileu clefydau anifeiliaid yng Nghymru i wella iechyd a lles anifeiliaid yng Nghymru.

Mae'r gyfraith mewn perthynas ag iechyd a lles anifeiliaid yng Nghymru i’w chanfod yn neddfwriaeth yr UE, y DU a Chymru.

Iechyd Anifeiliaid

Mae'r UE wedi gwneud rhyw 400 o eitemau unigol o ddeddfwriaeth mewn perthynas ag iechyd anifeiliaid. Yn ei hanfod, mae'r ddeddfwriaeth wedi ei chynllunio i atal lledaeniad, a chael gwared ar achosion o glefydau anifeiliaid a all niweidio nid yn unig anifeiliaid eraill, ond hefyd pobl yn ogystal â'r economi a masnach yn gyffredinol.

Gellir grwpio’r ddeddfwriaeth a wnaed gan yr UE fel a ganlyn:

  • Mesurau ataliol ar fasnach o fewn y Gymuned a mewnforion anifeiliaid byw, semen, ofa ac embryonau a chynhyrchion sy'n dod o anifeiliaid;
  • Deddfwriaeth ar glefydau anifeiliaid sy’n cynnwys mesurau rheoli i'w rhoi ar waith cyn gynted ag y mae presenoldeb clefyd yn cael ei amau ynghyd â rhaglenni dileu a monitro ar gyfer clefydau sydd eisoes yn bresennol yn yr UE – mae’r clefydau a gwmpesir gan y ddeddfwriaeth hon yn cynnwys Clefyd Affricanaidd y Ceffylau, Clwy Affricanaidd y Moch, Clwy'r Traed a'r Genau, Ffliw Adar, y Tafod Glas, Clwy Clasurol y Moch, Clefyd Newcastle;
  • Mesurau adnabod i warantu y gellir olrhain gwartheg, ceffylau, moch, defaid a geifr.

Mae Gweinidogion Cymru wedi eu dynodi gan Orchymyn yn y Cyfrin Gyngor a wnaed o dan adran 2 (2) yr European Communities Act 1972 fel rhai sydd â'r pŵer i gymryd camau mewn perthynas â meysydd penodol o gyfraith yr UE mewn perthynas â Chymru i gynnwys y maes milfeddygol a ffytoiechydol ar gyfer diogelu iechyd y cyhoedd (gweler yr European Communities (Designation) (No. 2) Order 2008 (SI 2008/1792).
 
Yn ogystal, gwnaed nifer o Orchmynion yn y Cyfrin Gyngor sy'n dynodi Gweinidogion Cymru fel rhai sydd â'r pŵer i gymryd camau yng Nghymru mewn perthynas â'r Polisi Amaethyddol Cyffredin (gweler yr European Communities (Designation) (No.3) Order 1999 (SI 1999/2788), yr European Communities (Designation) (No. 5) Order 2010 (SI 2010/2690).

Yr eitemau allweddol o ddeddfwriaeth y DU mewn perthynas ag iechyd anifeiliaid yw’r Animal Health Act 1981 a’r Animal Health Act 2002.  Mae'r Deddfau hyn yn gwneud darpariaeth ynghylch rheoli a dileu rhai clefydau anifeiliaid. Yn benodol, mae Deddf 1981 yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru  wneud gorchmynion i atal lledaeniad clefyd ymysg anifeiliaid. Gwnaed nifer o orchmynion o dan y pwerau hyn (weithiau hefyd gan ddibynnu ar bwerau Gweinidogion Cymru i weithredu o dan adran 2 (2) yr European Communities Act 1972) mewn perthynas â Chymru i ddelio ag amrywiaeth o glefydau anifeiliaid, gan gynnwys y Tafod Glas, Clwy'r Traed a'r Genau, Twbercwlosis.

Lles Anifeiliaid

Mae'r UE hefyd wedi deddfu mewn perthynas â lles anifeiliaid. Nod cyffredinol y Comisiwn Ewropeaidd yw sicrhau nad oes angen i anifeiliaid brofi poen neu ddioddefaint y gellid ei osgoi a bod perchnogion neu geidwaid anifeiliaid yn parchu'r gofynion lleiaf ar gyfer lles anifeiliaid.

Gellir grwpio’r ddeddfwriaeth lles anifeiliaid a wnaed gan yr UE fel a ganlyn:

  • Ar y fferm ac yn benodol, lloi, moch ac ieir dodwy;
  • Wrth eu cludo;
  • Ar adeg eu cigydda neu eu lladd.

Gosododd Cyfarwyddeb y Cyngor 98/58/EC ar amddiffyn anifeiliaid a gedwir at ddibenion ffermio reolau cyffredinol ar gyfer diogelu anifeiliaid o bob rhywogaeth a gedwir at ddibenion cynhyrchu bwyd, gwlân, croen neu ffwr neu at ddibenion ffermio eraill, gan gynnwys pysgod, ymlusgiaid neu amffibiaid.

Mae'r rheolau hyn yn seiliedig ar y Confensiwn Ewropeaidd ar gyfer Diogelu Anifeiliaid a gedwir at Ddibenion Ffermio.  Maent yn adlewyrchu'r hyn a adwaenir fel y 'Pum Rhyddid', a fabwysiadwyd gan y Cyngor Lles Anifeiliaid Fferm, sef:

  • Rhyddid rhag newyn a syched - mynediad at ddŵr ffres a deiet ar gyfer iechyd da ac egni,
  • Rhyddid rhag anghysur - amgylchedd priodol gyda chysgod a man gorffwys cyfforddus,
  • Rhyddid rhag poen, anaf a chlefyd - atal neu driniaeth gyflym,
  • Rhyddid i ymddwyn yn naturiol - digon o le a chyfleusterau, cwmni'r un math o anifeiliaid,
  • Rhyddid rhag ofn a gofid - amodau a thriniaeth sy'n osgoi dioddef yn feddyliol.

Mae deddfwriaeth yr UE ynghylch amodau lles anifeiliaid fferm yn pennu safonau gofynnol. Gall aelod-wladwriaethau fabwysiadu rheolau mwy caeth ar yr amod eu bod yn gydnaws â darpariaethau'r Cytundeb.

Mae nifer o Ddeddfau allweddol yn y DU mewn perthynas â lles anifeiliaid.

Mae’r Animal Welfare Act 2006 yn rhoi diogelwch i 'anifeiliaid a warchodir' a ddiffinnir fel anifeiliaid -

  • sydd o fath sydd yn gyffredinol wedi eu dofi yn Ynysoedd Prydain, neu
  • sydd dan reolaeth dyn p'un ai ar sail barhaol neu dros dro, neu
  • nad ydynt yn byw mewn cyflwr gwyllt.

Mae Deddf 2006 yn ei gwneud yn drosedd i achosi dioddefaint diangen mewn amgylchiadau penodol i anifail a warchodir.

Mae Deddfau eraill y DU yn gwneud darpariaeth mewn perthynas â lles anifeiliaid a diogelwch, er enghraifft, y Protection of Badgers Act 1992 a’r Wildlife and Countryside Act 1981.

Drwy arfer y pwerau a roddwyd i Weinidogion Cymru o dan adran 2 (2) yr European Communities Act 1972 neu Ddeddfau’r DU, neu'r ddau, mae Gweinidogion Cymru wedi gwneud gorchmynion a rheoliadau mewn perthynas â lles anifeiliaid, er enghraifft:

Rheoliadau Lles Anifeiliaid Adeg eu Lladd (Cymru) 2014 (OS 951 (Cy.92));

Rheoliadau Lles Anifeiliaid (Bridio Cŵn) (Cymru) 2014 (OS 2014/3266 ((Cy. 333));

Sootechneg

Mae'r UE wedi gwneud deddfwriaeth mewn perthynas â hybu masnach rydd mewn anifeiliaid bridio a'u deunydd genetig gan ystyried cynaliadwyedd rhaglenni bridio a chadw adnoddau genetig.

Mae'r ddeddfwriaeth yn ymdrin â materion gan gynnwys cydnabod sefydliadau bridio, cofnodion mewn llyfrau gre neu fuches a thystysgrifau pedigri, profi perfformiad a gwerthusiad genetig, derbyn ar gyfer dogfennau bridio ac adnabod.

Drwy arfer pwerau o dan adran 2 (2) yr European Communities Act 1972, mae offerynnau statudol wedi cael eu gwneud mewn perthynas â Chymru i roi effaith i'r ddeddfwriaeth a wnaed gan yr UE. Er enghraifft, cafodd Rheoliadau Ceffylau (Safonau Sootechnegol) (Cymru) 2006 (OS 2006/2607 (W 220) eu gwneud i bennu'r meini prawf y mae'n rhaid i sefydliad neu gymdeithas eu bodloni er mwyn cael ei gydnabod gan Weinidogion Cymru at ddiben cadw llyfr gre.

Mwy o erthyglau ynghylch Anifeiliaid