Asesu a diwallu anghenion

O fis Ebrill 2016 ymlaen, mae gan awdurdodau lleol ddyletswyddau newydd i asesu a diwallu anghenion oedolion a phlant am ofal a chymorth ac i asesu a diwallu anghenion gofalwyr am gymorth, gan gynnwys oedolion a phlant sy’n ofalwyr.

Mae’r dyletswyddau hyn wedi’u cynnwys yn Rhan 3 a Rhan 4 y Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 (SSWA 2014).

Yn gyffredinol, mae Rhan 3 (asesu anghenion) yn darparu ar gyfer yr amgylchiadau lle mae’n rhaid i awdurdod lleol asesu anghenion person am ofal a chymorth neu anghenion gofalwr am gymorth, gan nodi sut i gynnal asesiadau.

Mae Rhan 4 (diwallu anghenion) yn darparu ar gyfer yr amgylchiadau lle mae awdurdodau lleol yn gallu neu’n gorfod diwallu anghenion am ofal a chymorth neu anghenion gofalwyr am gymorth, a sut i ddiwallu anghenion.

Asesu anghenion

Mae adran 19 o SSWA 2014 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol asesu a oes gan oedolyn anghenion am ofal a chymorth, ac os felly, beth yw’r anghenion hynny. Mae gan awdurdod lleol gyfrifoldeb i gyflawni’r ddyletswydd os yw’n ymddangos iddo fod gan oedolyn anghenion o’r fath.

Mae adran 21 yn gwneud darpariaeth ar gyfer asesu anghenion plentyn sy’n debyg i ddarpariaeth adran 19 ar gyfer asesu anghenion oedolyn. Mae’n rhaid i awdurdodau lleol asesu a oes gan blentyn anghenion am ofal a chymorth sy’n ychwanegol at, neu sydd yn lle, y gofal a’r cymorth sy’n cael eu darparu gan deulu’r plentyn, ac os felly, beth yw’r anghenion hynny. Mae gan awdurdod lleol gyfrifoldeb i gyflawni’r ddyletswydd os yw’n ymddangos iddo fod gan blentyn anghenion posibl am ofal a chymorth. Rhagdybir y bydd angen gofal a chymorth ar blentyn anabl sy’n ychwanegol at, neu yn lle, y gofal a’r cymorth sy’n cael eu darparu gan deulu’r plentyn. Mae hyn yn golygu y bydd yn rhaid i awdurdod lleol asesu anghenion plentyn anabl yn y rhan fwyaf o achosion.

Mae adran 24 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdod lleol gwblhau asesiad o anghenion gofalwr am gymorth. 

Mae gan awdurdod lleol gyfrifoldeb i gyflawni’r ddyletswydd i asesu os yw’n ymddangos iddo fod gan ofalwr anghenion am gymorth.

Ystyr “gofalwr” yn ôl adran 3(4) o SSWA 2014 yw person sy’n darparu neu’n bwriadu darparu gofal i oedolyn neu blentyn anabl (caiff anabledd ei ddiffinio yn adran 3(5) drwy gyfeirio at Ddeddf Cydraddoldeb 2010).

Mae rheoliadau yn ymwneud â chynnal asesiadau o anghenion wedi’u gwneud. Gweler Rheoliadau Gofal a Chymorth (Asesu) (Cymru) 2015 (O.S. 2015/1305)

Diwallu anghenion

Nid yw SSWA 2014 yn gyfarwyddol ynglŷn â sut y gall awdurdodau lleol ddiwallu anghenion, ond mae adran 34 yn cynnwys enghreifftiau o sut y gellir diwallu anghenion, gan gynnwys drwy drefnu bod rhywun arall heblaw’r awdurdod lleol yn darparu rhywbeth neu drwy ddarparu rhywbeth ei hun. Hefyd, mae adran 34 yn cynnwys enghreifftiau o’r hyn y caniateir ei ddarparu neu ei drefnu i ddiwallu anghenion, gan gynnwys llety, gofal a chymorth yn y gymuned a thaliadau (gan gynnwys taliadau uniongyrchol).

Bydd dyletswyddau i ddiwallu anghenion am ofal a chymorth o dan Ran 4 yn berthnasol os penderfynir bod yr anghenion yn diwallu’r meini prawf cymhwystra a nodir yn Rheoliadau Gofal a Chymorth (Cymhwystra) (Cymru) 2015 neu, os nad yw’r anghenion yn diwallu’r meini prawf cymhwystra, lle y penderfynwyd ei bod yn angenrheidiol diwallu’r anghenion er mwyn amddiffyn y person rhag cael ei gam-drin neu ei esgeuluso (os yw’n oedolyn) neu rhag cael ei gam-drin neu ei esgeuluso neu rhag risg o gael ei gam-drin neu ei esgeuluso, neu rhag cael, neu rhag risg o gael ei niweidio mewn modd arall (os yw’r person yn blentyn) (gweler adran 32 o SSWA 2014).

Eithriadau

Ceir rhai eithriadau i bwerau a dyletswyddau’r awdurdod lleol i ddiwallu anghenion o dan Ran 4. 

Mae adran 46 o SSWA 2014 yn berthnasol i oedolion sy’n ddarostyngedig i reolaeth fewnfudo yn unol ag ystyr adran 115 o’r Immigration and Asylum Act 1999. Ni chaiff awdurdod lleol ddiwallu anghenion gofal a chymorth oedolyn os ydynt ond yn seiliedig ar y ffaith fod yr oedolyn yn ddiymgeledd neu oherwydd effeithiau corfforol bod yn ddiymgeledd, neu oherwydd yr effeithiau o’r math hwnnw a ragwelir. Mae’n disodli’r eithriadau a gafodd eu cynnwys yn adrannau 21(1A) ac (1B) o’r National Assistance Act 1948 ac adran 45(4A) o’r Health Services and Public Health Act 1968.

Mae adran 47 o SSWA 2014 yn pennu cyfyngiadau ar bwerau awdurdod lleol i ddarparu gwasanaethau iechyd. Y man cychwyn yw na chaniateir i awdurdod lleol ddiwallu anghenion person am ofal a chymorth drwy ddarparu gwasanaethau gofal iechyd y mae’n ofynnol eu darparu o dan ddeddfiad iechyd. Hefyd, mae’r gwaharddiad hwn yn berthnasol i bwerau awdurdod lleol i ddarparu gwasanaethau ataliol o dan adran 15.

Fodd bynnag, nid yw’r gwaharddiad hwn yn berthnasol i ddarparu gwasanaethau gofal iechyd sy’n “gysylltiedig neu’n ategol” at rywbeth arall y mae’r awdurdod lleol yn ei wneud i ddiwallu anghenion person o dan adrannau 35 i 45, neu at ddarparu gwasanaethau eraill o dan adran 15. Dan rai amgylchiadau, gall awdurdodau lleol ganiatáu i staff sydd â hyfforddiant, cymorth a goruchwyliaeth briodol gyflawni rhai tasgau iechyd penodedig wrth ddarparu gofal cymdeithasol. Un enghraifft o hyn yw darparu cymorth i roi rhai mathau o feddyginiaeth.

Hyd yn oed os oes gan awdurdod lleol y pŵer i ddarparu gwasanaethau gofal iechyd, nid yw’n cael diwallu anghenion neu ddarparu gwasanaethau ataliol drwy ddarparu neu drwy drefnu i ddarparu gofal nyrsio gan nyrs gofrestredig. Ceir diffiniad o “ofal nyrsio” yn adran 47(10).

Nid yw’r gwaharddiad hwn rhag i awdurdod lleol ddarparu gofal nyrsio yn ei atal rhag trefnu darparu llety mewn cartref nyrsio, ar yr amod bod corff y GIG perthnasol wedi cydsynio i hynny (nodir y corff perthnasol yn Rheoliadau Gofal a Chymorth (Darparu Gwasanaethau Iechyd) (Cymru) 2015 (OS 2015/1919), neu fod yr achos yn un brys a bod cydsyniad yn cael ei sicrhau cyn gynted â phosibl ar ôl gwneud y trefniadau. O dan yr amgylchiadau hyn, caiff yr elfen gofal nyrsio ei hariannu gan y GIG yn unol â’r trefniadau ar gyfer gofal nyrsio wedi’i ariannu gan y GIG.

Mae adran 48 o SSWA 2014 yn darparu ar gyfer cyfyngiadau eraill ar sut y gall awdurdodau lleol ddiwallu anghenion oedolyn am ofal a chymorth neu ddarparu gwasanaethau ataliol o dan adran 15. Yn benodol, ni chaiff awdurdod lleol wneud unrhyw beth y mae’n ofynnol iddo ei wneud o dan yr Housing Act 1996. Mae hyn yn golygu, er enghraifft, na chaiff awdurdod lleol ddiwallu anghenion at ddibenion SSWA 2014 drwy ddarparu llety os yw’n ofynnol iddo (neu os yw’n ofynnol i awdurdod lleol arall) ddarparu llety o dan ei ddyletswyddau tuag at bobl ddigartref o dan Ddeddf 1996. Nid yw hyn yn atal awdurdodau lleol, o dan SSWA 2014, rhag darparu mwy o wasanaethau penodol (fel addasu tai), neu rhag cydweithio ag awdurdodau tai.

Cyfyngiadau

Ceir cyfyngiadau hefyd i’r modd y caiff awdurdod lleol ddiwallu anghenion person am ofal a chymorth drwy wneud taliadau. Mae’r cyfyngiadau hyn wedi’u nodi yn adran 49 o SSWA 2014.

Mae adran 34 (Sut i ddiwallu anghenion) yn nodi bod gwneud taliadau yn un o’r ffyrdd y caiff awdurdod lleol ddiwallu anghenion unigolyn am ofal a chymorth ac y gall hyn gynnwys taliadau uniongyrchol. Mae adran 49 yn pennu cyfyngiadau ar yr amgylchiadau lle mae modd gwneud taliadau. Gellir gwneud taliadau o dan y cynllun ar gyfer taliadau uniongyrchol yn unol ag adrannau 50 i 53. Mae modd gwneud taliadau os yw anghenion y person, ym marn yr awdurdod lleol, yn rhai brys ac na fyddai’n ymarferol resymol i ddiwallu’r anghenion hynny mewn unrhyw ffordd arall. Mae isadran (1)(c) yn galluogi awdurdod lleol i wneud taliadau yn ystod y broses o drefnu darpariaeth gwasanaethau o dan gontract. Gall rheoliadau bennu amgylchiadau eraill lle mae modd gwneud taliadau.

Hefyd, mae adran 49 yn pennu cyfyngiadau ar y graddau y gall taliadau gael eu defnyddio i gyflawni dyletswyddau awdurdod lleol i ddarparu gwasanaethau ataliol o dan adran 15.

Cynlluniau gofal

Pan fo’n ofynnol i awdurdod lleol ddiwallu anghenion person am ofal a chymorth o dan Ran 4, mae hefyd yn ofynnol iddo baratoi a chynnal cynllun gofal a chymorth (neu gynllun cymorth ar gyfer gofalwyr) mewn perthynas â’r person hwnnw.

Mae’n rhaid adolygu’r cynllun. Pan fo awdurdod lleol wedi ei fodloni bod amgylchiadau’r person y mae cynllun yn ymwneud ag ef wedi newid mewn ffordd sy’n effeithio ar y cynllun, rhaid i’r awdurdod wneud unrhyw asesiadau y mae’n barnu sy’n briodol a diwygio’r cynllun.

Mae rheoliadau wedi cael eu gwneud yn ymwneud â pharatoi cynlluniau o dan Ran 4, cynnwys cynlluniau ac adolygu a diwygio cynlluniau. Gweler Rheoliadau Gofal a Chymorth (Cynllunio Gofal) (Cymru) 2015 (O.S. 1335).

Mae’r gofynion yn ymwneud â chynlluniau gofal a chymorth ar gyfer plant sy’n derbyn gofal wedi’u cynnwys yn Rhan 6 o SSWA 2014 (gweler adran 83 a Rheoliadau Cynllunio Gofal, Lleoli ac Adolygu Achosion 2015 (O.S. 2015/1818).

Pan fo cais yn cael ei wneud a all fod yn destun gorchymyn gofal mewn perthynas â phlentyn, mae adran 31A o’r Children Act 1989 yn ei gwneud yn ofynnol i’r awdurdod lleol priodol baratoi cynllun (y cyfeirir ato fel “cynllun gofal adran 31A” weithiau) ar gyfer gofal y plentyn yn y dyfodol.

Hygludedd gofal a chymorth

Mae adran 56 o SSWA 2014 yn darparu ar gyfer yr hyn a fydd yn digwydd pan fo person sydd ag anghenion gofal a chymorth y mae’n ofynnol i awdurdod lleol eu diwallu yn symud o ardal un awdurdod lleol i ardal un arall.

Pan fo awdurdod lleol (yr 'awdurdod anfon') sydd â dyletswydd i ddiwallu anghenion y person yn cael gwybod bod y person yn bwriadu symud i ardal awdurdod lleol arall yng Nghymru, mae’n rhaid iddo hysbysu’r awdurdod arall (yr ‘awdurdod derbyn’) am fwriad y person i symud. Hefyd, mae’n rhaid iddo gyflwyno copi o gynllun gofal a chymorth y person i’r awdurdod derbyn.

Hefyd, mae’n rhaid i’r ‘awdurdod anfon’ ddarparu unrhyw wybodaeth arall am y person, ynghyd â gwybodaeth am ofalwr y person, os oes ganddo ofalwr (er enghraifft, copi o gynllun cymorth y gofalwr) y mae’r ‘awdurdod derbyn’ yn gofyn amdani.

Pan fo’r awdurdod derbyn wedi’i fodloni bod y person yn symud i’w ardal, mae’n rhaid iddo hysbysu’r awdurdod anfon am hyn a darparu gwybodaeth briodol i’r person (ac i’w ofalwr os oes ganddo un). Os mai plentyn yw’r person, mae’n rhaid i’r awdurdod derbyn ddarparu gwybodaeth briodol i unrhyw berson sydd â chyfrifoldeb rhiant dros y plentyn.

Mae’n rhaid i’r ‘awdurdod derbyn’ asesu’r person, gan roi sylw penodol i unrhyw newid yn anghenion y person am ofal a chymorth sy’n deillio o’r symud. Hefyd, mae’n rhaid iddo roi sylw i’r cynllun gofal a chymorth sydd wedi’i gyflwyno gan yr awdurdod anfon.

Os nad yw’r awdurdod derbyn wedi cwblhau asesiad ar y diwrnod y mae’r person yn symud i’w ardal, mae’n rhaid iddo ddiwallu’r anghenion am ofal a chymorth yn unol â’r cynllun a luniwyd gan yr ‘awdurdod anfon’. Rhaid iddo wneud hynny nes ei fod yn cwblhau ei asesiad ei hun ac yn rhoi unrhyw gamau gofynnol eraill ar waith.

Codau Ymarfer

Mae Codau Ymarfer wedi’u cyhoeddi o dan Ran 3 (Asesu) a Rhan 4 (Diwallu anghenion) Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 (Deddf 2014) 

Nid oes unrhyw erthyglau am y pwnc hwn